Nederland kan zijn afhankelijkheid van buitenlandse technologiebedrijven verkleinen door AI-modellen te ontwikkelen voor sectoren waarin ons land internationaal sterk is. Door specialistische kennis en data te bundelen, ontstaan nieuwe kansen voor innovatie en economische groei. Maar hoe zorgen we ervoor dat deze gezamenlijke AI-technologie ook op de lange termijn toegankelijk blijft? In een nieuwe position paper pleit AIC4NL daarom voor stewardship-governance: een manier om de strategische AI-basis duurzaam te beschermen, terwijl bedrijven ruimte houden om te ondernemen en te concurreren.
Niet concurreren op schaal, maar op kennis
AI-modellen vormen de technologische basis van veel AI-toepassingen. Ze leren patronen en verbanden herkennen in grote hoeveelheden data en kunnen daarmee bijvoorbeeld teksten genereren, voorspellingen doen of complexe informatie analyseren. Bekende toepassingen zoals ChatGPT maken gebruik van grote, algemene AI-modellen die voor uiteenlopende taken inzetbaar zijn.
De ontwikkeling van deze generieke AI-modellen wordt gedomineerd door een klein aantal internationale technologiebedrijven, die daarvoor honderden miljarden investeren in infrastructuur, rekenkracht en talent. Voor Nederland is het nauwelijks realistisch om op die schaal te concurreren. Maar Nederland heeft een andere troef: internationaal onderscheidende kennis en waardevolle data op gebieden als watermanagement, agrofood, hightech en logistiek. Daar liggen kansen voor domeinspecifieke AI-modellen: modellen die zijn toegesneden op de kennis, data en specifieke vraagstukken van een bepaalde sector. Door deze kennis en data samen te brengen, ontstaat een gezamenlijke technologische basis waarop verschillende bedrijven en organisaties hun eigen toepassingen kunnen ontwikkelen.
Dit biedt niet alleen mogelijkheden om de afhankelijkheid van grote internationale technologiebedrijven te verminderen, maar versterkt ook de innovatiekracht en het verdienvermogen van Nederlandse sectoren. Door ontwikkelkosten te delen en kennis en data te combineren, krijgen ook startups en mkb-bedrijven toegang tot AI-capaciteiten die zij zelfstandig moeilijk kunnen realiseren.
Samenwerken vraagt om goede afspraken
De ontwikkeling van een gezamenlijke AI-basis brengt ook belangrijke vraagstukken met zich mee. Wie is eigenaar van de technologie? Wie krijgt toegang tot de modellen? En wie bepaalt de voorwaarden waaronder bedrijven deze kunnen gebruiken? Dat wordt extra relevant wanneer deelnemers ook elkaars concurrenten zijn, of wanneer een van de betrokken bedrijven wordt overgenomen.
Zonder duidelijke afspraken over eigendom, toegang en zeggenschap kunnen organisaties terughoudend zijn om hun waardevolle kennis en data te delen. Goede governance is daarmee niet alleen een bestuurlijke randvoorwaarde, maar ook essentieel om gezamenlijk te kunnen investeren en innoveren.
Stewardship: beschermen wat van gezamenlijk belang is
AIC4NL pleit daarom voor stewardship-governance. Hierbij wordt de strategische kern van de gezamenlijke AI-technologie beschermd in het belang van de hele sector, ook op de lange termijn. Fundamentele beslissingen over bijvoorbeeld toegang, de missie en het gezamenlijke intellectuele eigendom worden afzonderlijk geborgd.
Tegelijkertijd blijft er ruimte voor ondernemerschap. Een professionele ontwikkelorganisatie kan de technologie verder ontwikkelen en exploiteren, terwijl bedrijven op basis daarvan hun eigen producten en diensten ontwikkelen en met elkaar concurreren.
Het uitgangspunt is: samenwerken op het fundament, concurreren op de toepassing.
Drie aanbevelingen voor Nederland
Om de ontwikkeling van domeinspecifieke AI-modellen te stimuleren, doet AIC4NL drie aanbevelingen:
- Begin waar Nederland sterk is. Richt de ontwikkeling op sectoren met internationaal onderscheidende kennis en data, zoals watermanagement, agrofood, hightech en logistiek. Start met een beperkt aantal concrete initiatieven om de aanpak in de praktijk te ontwikkelen en te toetsen.
- Veranker stewardship in wetgeving. Maak de voorgenomen rentmeestervennootschap ook geschikt voor gezamenlijke AI-infrastructuur waarin meerdere zelfstandige organisaties deelnemen. Breng dit principe ook in bij de ontwikkeling van een Europese rechtsvorm.
- Laat private partijen het voortouw nemen. Het bedrijfsleven moet de ontwikkeling aanjagen, ondersteund door de overheid met onder meer toegang tot AI-infrastructuur, onderzoek, innovatie en passende juridische kaders.
Bouwen aan een eigen AI-positie
Met deze derde position paper bouwt AIC4NL voort op de eerdere pleidooien voor een Nederlandse AI-investeringsagenda en een samenhangend Europees AI-industriebeleid. De nieuwe publicatie geeft verdere invulling aan de versterking van strategische Nederlandse sectoren door middel van domeinspecifieke AI-modellen. Het voegt daar een belangrijk perspectief aan toe: hoe zorgen we dat gezamenlijk ontwikkelde AI-technologie ook op de lange termijn toegankelijk blijft en niet afhankelijk wordt van de belangen van één dominante partij?
Door technologische ontwikkeling te combineren met duurzame governance kan Nederland zijn specialistische kennis beter benutten, het verdienvermogen van sectoren vergroten en zijn digitale soevereiniteit versterken.
Lees de volledige position paper Domeinspecifieke AI-modellen.
