Vijf vragen aan Willem Jonker: ‘Met AI Fair Tech kan Europa zelf de koers bepalen’

Bij zijn afscheid als bestuursvoorzitter van AIC4NL kijkt Willem Jonker terug op vier jaar waarin AI doorbrak bij het grote publiek. Het vroeg om voortdurende bijsturing van programma’s, een krachtenbundeling van organisaties en een sterkere Europese aanpak. Wat is er in beweging gebracht en wat is er nodig om Nederland verder te brengen?

1. Waar en wanneer begon voor jou de reis, en wat sprak je aan in de opgave?

“Op 1 november 2022 begon ik bij AiNed. Eind november verscheen ChatGPT. Hiermee kwam AI plotseling midden in de schijnwerpers te staan, niet alleen bij vakgenoten, maar ook bij het grote publiek. Dit had direct invloed op het AiNed-programma. Bij het schrijven daarvan stond de enorme invloed van generatieve AI nog niet zo stevig op de radar. Dus werk aan de winkel.

Dat is kenmerkend voor mijn afgelopen vier jaar bij AiNed en AIC4NL: de ontwikkelingen gaan zo snel dat je voortdurend moet beoordelen of je als organisatie de juiste dingen doet om AI in Nederland op een hoger plan te brengen.”

2. Hoe hebben jullie op die snelle ontwikkelingen ingespeeld?

“Het eerste antwoord betrof de inzet van de AiNed-middelen. We hebben het programma doorgelopen en de afzonderlijke onderdelen tegen het licht gehouden. Het ontwerp van onze InnovatieLabs, Learning Communities en ELSA Labs is geactualiseerd. Ook onderdelen gericht op talent en kennis hebben we een nieuwe focus gegeven. Ondanks alle aandacht voor startups zagen we dat de specifieke behoeften van AI-startups bij het opschalen onvoldoende werden geadresseerd. Daarom hebben we Breaking Barriers opgezet. Vrijwel direct constateerden we bovendien dat het in Nederland ontbrak aan AI-rekencapaciteit en zijn we gaan trekken aan een Nederlandse AI-fabriek. Daarbij kwam mijn kennis van Europa en Brussel uit mijn vorige rol als CEO van EIT Digital goed van pas.

Ook organisatorisch hebben we een belangrijke stap gezet: per 1 januari 2025 brachten we NL AIC en Stichting AiNed onder één dak als AIC4NL. Dat zorgde voor een eenduidige visie en strategie, vergrootte de slagkracht en droeg bij aan verdere professionalisering. Dit heeft zijn vruchten afgeworpen voor onze deelnemers en geleid tot een diepere en bredere relatie met ministeries. De omvang van onze activiteiten met ministeries is inmiddels verdubbeld.

Daarnaast zijn we sterker naar Europa gaan kijken. Niet alleen omdat de AI-wetgeving in Brussel wordt gemaakt, maar vooral omdat een krachtige geopolitieke positie ten opzichte van de VS en China alleen op Europese schaal bereikt kan worden.

Tegelijkertijd zijn we gaan werken aan een visie op verantwoorde AI. Dat heeft geleid tot het AI Fair Tech-concept, dat we inmiddels ook vertalen naar concrete acties via onze ELSA Labs en de ondersteuning van AI-technologieontwikkeling.”

3. Welke resultaten springen er voor jou uit?

“We hebben de afgelopen jaren aan veel dingen gewerkt, groot en klein. De grote dingen springen natuurlijk het meest in het oog: de AI-fabriek, de krachtenbundeling in AIC4NL en de versterking van onze invloed binnen Europa.

Voor de Nederlandse AI-fabriek hebben we samen met SURF, TNO en Samenwerking Noord regionale, landelijke en Europese financiering bij elkaar gebracht. Dat was een behoorlijke puzzel. Uiteindelijk is €200 miljoen beschikbaar gekomen: €60 miljoen vanuit Nij Begun en vanuit het Rijk en Europa ieder €70 miljoen. Daarmee is dit de grootste investering in een publieke digitale onderzoeks- en innovatiefaciliteit in Nederland tot nu toe. Dat we die partijen en middelen achter één plan hebben gekregen, stemt me tevreden. Inmiddels wordt er in Groningen hard gewerkt aan de realisatie van de AI-fabriek. Het expertisecentrum is gestart, het eerste mkb-bedrijf is geholpen met toegang tot het Europese netwerk en de bouw van de machine zelf wordt in 2027 voltooid.

Ons internationale team heeft sleutelposities binnen ADRA, ALT-EDIC, het EU AI Forum en de nieuwe AgriFood EDIC. Daarmee versterken we onze invloed op Europese besluitvorming en AI-innovatieprogramma’s, waaronder onze relatie met het AI Office. Ook hebben we het initiatief genomen voor Nederlandse deelname aan IPCEI-AI, waarvoor de regering €120 miljoen heeft gereserveerd.”

Waar Big Tech zich richt op schaal en dominantie, richt Fair Tech zich op een verantwoorde inzet, waarbij soevereiniteit en weerbaarheid essentieel zijn.

Willem Jonker, scheidend bestuursvoorzitter AIC4NL

4. Wat heeft Nederland nodig om een sterke AI-positie op te bouwen?

“Dat hebben we aangegeven in ons position paper van eind 2025. We pleiten voor minimaal €5 miljard aan investeringen in vijf jaar. Daarmee kunnen we de infrastructuur versterken, een Nederlandse AI-industrie opbouwen en AI inzetten voor toepassingen in vitale sectoren. Dat klinkt als veel geld, maar het brengt ons qua investeringen per inwoner ongeveer op het niveau van Scandinavië. Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk liggen dan nog steeds hoger. Het bedrag maakt duidelijk wat nodig is om bij de Europese voorhoede aan te sluiten.

We zien een aantal van onze aanbevelingen terugkomen in het rapport Wennink. Tegelijkertijd is er substantieel meer nodig dan wat nu in de plannen van het kabinet staat. En niet alleen het kabinet moet aan de slag: met name het bedrijfsleven moet de private AI-investeringen vergroten.

Nederland heeft ook behoefte aan een landelijk netwerk van AI Frontier Labs, waar talent aan de grenzen van AI-technologie en toepassingen werkt. Dat beschrijven we in ons recente position paper over de Europese AI-industrie. Daarin benadrukken we dat regulering, innovatie en investeringen elkaar moeten versterken. De overheid kan nieuwe technologie helpen ontwikkelen en vervolgens als eerste klant optreden. Zo geef je bedrijven de kans hun product te bewijzen en door te groeien. Europa heeft veel energie gestoken in de regels voor AI. Nu moeten we met dezelfde overtuiging werken aan de bedrijven die binnen die regels succesvol kunnen worden.

Ten slotte kan Nederland zich in het geweld van LLM’s een positie verwerven door domeinspecifieke AI-modellen te ontwikkelen en deze het fundament te maken van een strategische AI-infrastructuur. Ook daarover publiceren we binnenkort een position paper.”

5. Hoe zie je de toekomst van AI in Nederland en welke rol zie je daarin voor AIC4NL?

“Ik ben optimistisch dat we een verantwoorde manier zullen vinden om AI in onze maatschappij te integreren en er ons voordeel mee te doen. Dat doen we samen met Europa, zodat we voldoende gewicht hebben op het wereldtoneel. We hebben in Nederland de kennis en innovatiekracht om stevig mee te bepalen hoe Europa zijn positie versterkt in het geopolitieke AI-spel.

AI Fair Tech speelt daarin een belangrijke rol. Waar Big Tech zich richt op schaal en dominantie, richt Fair Tech zich op een verantwoorde inzet, waarbij soevereiniteit en weerbaarheid essentieel zijn. We zien dat onze AI Fair Tech-ideeën een sterk groeiend draagvlak hebben.

AIC4NL heeft een stevig fundament. Met haar brede achterban, middelen en activiteiten, goede relaties met overheden en bedrijfsleven en het AI Fair Tech-concept kan de organisatie mede richting geven aan hoe AI zich in Nederland en Europa ontwikkelt.

Als realistisch optimist zie ik een goede toekomst voor AIC4NL en kijk ik met veel plezier terug op de afgelopen vier jaar. Er is ontzettend veel gebeurd en veranderd. Ik ben blij dat ik daar mijn steentje aan heb mogen bijdragen. Dus zoals we hier in Groningen zeggen: ’t kon minder. En verder gewoon kop d’r veur.”