Verantwoord, soeverein, weerbaar. Drie begrippen die op elke laag van AI meespelen, van infrastructuur tot technologie en toepassing. Dat was de boodschap van bestuursvoorzitter Willem Jonker bij de opening van het Nederlandse AI Congres 2026: Impact met AI, the Fair Tech Way.
Build what matters
Precies dát kwam terug tijdens de dag, in de keynotes, de panels en in de breakout sessies. Een paar momenten die dit mooi illustreren: Daniel Gebler van Picnic raakte een snaar. “Build what matters”, benadrukte hij. Focus op wat waarde toevoegt voor de eindgebruiker van de technologie. Zijn kritische noot: er moet wel de ruimte zijn om te bouwen. “I think it’s very important that we all focus even more on the builders and not just on the ideas. Everybody has in his LinkedIn feed a lot of ideas… But what really matters is that we are investing in builders and that we are building.”
Keuzevrijheid
Soevereiniteit betekent de keuze hebben. Niet alles zelf willen doen, maar wel kunnen kiezen. Saskia Lensink liet met GPT-NL op het podium zien dat het wél kan: met beperkte middelen een werkend taalmodel bouwen dat in de praktijk waarde levert. “Autonomie gaat over keuzevrijheid. Dat betekent niet dat je alles zelf hoeft te maken. Maar voor sommige zaken is het wel belangrijk dat je soevereine oplossingen hebt. Oplossingen waar je volledige controle over hebt.”
Met z’n allen in de lead
De urgentie is er. Mietta Groeneveld kwam vanuit het Ministerie van Defensie met een boodschap die bleef hangen: AI maakt in Oekraïne dagelijks het verschil, en de dreiging is ook hier. “Mijn vraag aan u vandaag: pas dezelfde urgentie toe op alle IT waar u mee werkt als die u toepast op uw fysieke veiligheid. Defensie verdedigt wat ons dierbaar is, maar is niet in de lead. Dat zijn we met zijn allen.”
We laten ons niet gek maken
Samen. Dat was misschien wel het belangrijkste woord van de dag. Staatssecretaris Willemijn Aerdts benadrukte dat Nederland klein is maar groot in specifieke sectoren, en dat samenwerkingsverbanden zoals AIC4NL onmisbaar zijn: AI op een Europese manier, met behoud van onze waarden. “We laten ons versnellen, maar ook niet gek maken. We doen het op onze eigen manier. Door verantwoorde AI te bouwen en toe te passen.”
AI in de praktijk
Tijdens de breakouts lieten verschillende sprekers zien hoe AI nu al waarde toevoegt in verschillende sectoren. In de sessie over landbouw zagen we hoe AI ziektes in aardappels detecteert op basis van beeldherkenning. En in kassen verzamelen drones data waarmee modellen groei voorspellen en plantziektes vroeg signaleren, ver voordat ons blote oog ze kan spotten.
In ‘AI in het onderwijs: kansen, keuzes en grenzen’ werd duidelijk wat geautomatiseerd nakijken kan opleveren: 17 miljoen uur minder werk, en daarmee verlichting van het lerarentekort. Dit is wel hoog-risico AI en vraagt om compliance met de AI Act. De rode draad: begin klein, wees transparant, en bouw aan een nationale aanpak voordat de techniek de didactiek inhaalt.
De sessie ‘AI verandert hoe we werken’ leerde ons dat werken, leren en experimenteren samenvloeien, organisatie-inrichting wordt net zo belangrijk als technologie, en flexibilisering van het onderwijs is een voorwaarde.
Tot slot de breakout: ‘toegang tot de Nederlandse AI-fabriek.’ De rekenfaciliteit opent over ruim een jaar in Groningen, maar bedrijven en onderzoekers kunnen nú al gratis rekentijd aanvragen bij AI-fabrieken elders in Europa.
Innovatieplein
Hoe AI Fair Tech in de praktijk wordt beleefd vroegen we op het innovatieplein: een laagdrempelige plek waar studenten, startups en organisaties hun AI-toepassingen demonstreerden.
Meer dan zon en wind
Volgens Piet-Jan Bloem van AIMZ gaat duurzame AI over efficiëntie. AIMZ legt een slimme laag over bestaande regelsystemen in gebouwen om energieverbruik bij te sturen, zonder dat alles vervangen hoeft te worden. “Aan de ene kant wordt er nog ontzettend veel energie verspild. Alleen al in de gebouwde omgeving kun je met AI meer besparen dan we met zon en wind opwekken. Wij kiezen altijd voor efficiëntie: wat levert het op, en wat kost het aan energie? De beste modellen zijn vaak de modellen die de minste rekenkracht nodig hebben.”
Voorbij de pilot
AI komt vaak van de grond. Maar zelden komt het echt ver. Martijn Bekking van Platform AI & Overheid coördineert het werk om succesvolle toepassingen breder in te zetten. “Er gebeurt veel met AI, maar het blijft vaak hangen in pilots. De echte uitdaging is opschaling. En er wordt altijd gekeken naar drie dingen: klopt het technisch, klopt het juridisch, klopt het ethisch? En voegt het in de praktijk waarde toe? Dat maakt het complexer dan in veel andere sectoren, maar ook noodzakelijk.”
Behalve op veiligheid
Innoveren mag overal. Huub Janssen, toezichthouder bij de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur, trekt een grens. “Bedrijven kunnen overal op concurreren, behalve op veiligheid. De technologie verandert, maar dat principe blijft. Als je regels niet ziet als beperking, maar als vastlegging van wat we met elkaar veilig vinden, kom je al een heel eind. Het zijn in de basis dezelfde dingen die je ook voor jezelf of je familie zou willen.”
Het congres liet zien dat AI Fair Tech als werkwijze op veel plekken al verankerd is. Verantwoord, soeverein, weerbaar. Op elke laag. Daar bouwen we samen aan verder.
