Waar het nieuws in de VS en China deze zomer wordt gedomineerd door het ene na het andere AI-model en mega-investeringen in rekenkracht en AI-startups, was men in Europa druk met de invoering en bijstelling van AI-regulering. Zo kan sinds 2 augustus het Europese AI Office aanbieders van de krachtigste AI-modellen beboeten, en wie AI-gegenereerde content op de markt brengt dient dit van een logo of watermerk te voorzien.
De kritiek op de Europese AI-verordening neemt ondertussen toe, omdat strenge regulering van AI wordt gezien als een belemmering voor het Europese concurrentievermogen. Dus trad op 27 juli een andere Europese verordening in werking: de digitale omnibus. Die schuift de eisen aan hoog-risico-AI door naar december 2027, en voor AI in producten zoals medische apparatuur naar augustus 2028. In dezelfde week begon Europa dus met handhaven én met uitstellen.
Deze wispelturige koers is funest voor investeringen. Bovendien is de gedachte dat regulering per definitie slecht is voor innovatie misleidend. Dat goed ontworpen regulering innovatie juist kan stimuleren heeft Europa zelf bewezen. In de jaren tachtig dwong Brussel één mobiele standaard af – gsm – en reserveerde daarvoor frequentieruimte. Daaruit ontstond een interne markt waar Nokia en Ericsson uit voortkwamen. Dat is reguleren om te innoveren: een regel die een markt maakt. De AI-verordening doet dit niet: ze is geschreven om schade te voorkomen. Dat is een legitiem en waardevol doel, maar draagt niet bij aan het Europese concurrentievermogen. Het werkelijke probleem is dat door decennialang digitale producten af te nemen van Amerikaanse leveranciers, Europa regulering is gaan verwarren met industriebeleid.
Europa begint zich dit te realiseren en zoekt naar wegen om haar soevereine positie in de mondiale AI-race te versterken waar het gaat om toegang tot AI, zeggenschap over AI en over de waarde die ermee wordt gecreëerd. Soevereiniteit vraagt niet dat Europa de hele AI-keten zelf beheerst, maar dat het op strategisch cruciale onderdelen een eigen positie heeft, waaronder AI-infrastructuur en state-of-the-art technologie. Daar hoort ook weerbaarheid bij, van burgers, overheden, instituties en bedrijven, tegen onveilige AI, ondermijning van instituties en economische afhankelijkheid. De combinatie van verantwoorde, soevereine en weerbare AI heet AI Fair Tech. Europa heeft de kaarten voor AI Fair Tech in huis: hoogwaardige data, toptalent, krachtige instituties, voldoende kapitaal en de op één na grootste afzetmarkt ter wereld. Ze dient die kaarten gecoördineerd uit te spelen.
Een strategisch relevante AI-positie vraagt om een coherent Europees AI-industriebeleid, waarin Europese normen en waarden centraal staan. Allereerst dient de AI-verordening te evolueren naar regulering die gewenste AI bevordert, en daarmee ook innovatie en investeringen. Maar met regulering alleen komt Europa er niet. Regulering moet zorgvuldig worden afgestemd op de twee andere instrumenten die de economische en maatschappelijke AI-transitie moeten dragen: AI-innovatiebeleid en publiek AI-inkoopbeleid.
In juni dit jaar is Jim Hagemann Snabe benoemd tot speciaal EU-gezant voor industriële AI; zijn mandaat loopt tot maart 2027. AI-industriebeleid kan niet worden afgedaan met een tijdelijke gezant. Wij pleiten daarom voor het oprichten op Europees en lidstaat niveau van publieke AI-industry-policy centra waar coherent AI-industriebeleid wordt ontwikkeld met betrekking tot regulering en toezicht, innovatiebeleid en publieke inkoop. Deze centra moeten een wettelijk vastgelegde rol richting overheden krijgen. In september houdt Von der Leyen haar State of the Union en beginnen de onderhandelingen over de Europese meerjarenbegroting. Dat is het moment om de gezantsopdracht om te zetten in een Europees centrum voor AI-industriebeleid, met een eigenstandig budget.
Er is brede consensus dat Europa dient te investeren in grensverleggende AI-innovatie. Daarom pleiten wij ervoor, naast het EU-netwerk van AI-fabrieken, een Europees netwerk op te zetten van privaat-publiek gefinancierde AI-frontiercentra waar toptalent aan de grenzen van de technologie werkt. Deze centra zijn kleinschalig, voorzien van alle randvoorwaarden om toptalent aan te trekken, waaronder speciale toegang tot AI-infrastructuur, en hebben een dynamisch personeelsbestand waarbij talent snel doorstroomt voor continue instroom en uitstroom van nieuwe ideeën en innovaties. Ze fungeren daarmee als kraamkamers van startups en technologietransfer.
Nederland hoeft daar niet op te wachten. Er lopen al diverse programma’s en er liggen er voldoende voorstellen uit het veld; het rapport Wennink bevat een uitputtende lijst. Daadkracht is nu vereist. Wij pleiten er daarbij voor de vele voorstellen voor nieuwe instituten, labs en agentschappen nog eens kritisch tegen het licht te houden. Een deel van die activiteiten is beter te realiseren via nieuwe programma’s dan via nieuwe organisaties. Nieuwe organisaties brengen complexiteit mee, en ze vissen in dezelfde vijver van schaars AI-toptalent. Wij zien ruimte voor slechts twee complementaire, publiek-private centra. Een AI-frontiercentrum gericht op state-of-the-art
AI-ontwikkeling en toepassing, waar het toptalent op het gebied van AI-technologie werkt. En een AI-industry-policy centrum dat de overheid adviseert over regulering, toezicht, innovatie en inkoop. Hier huist het AI-industry-policy toptalent. We roepen overheid en bedrijfsleven op de benodigde middelen vrij te maken om deze centra op korte termijn te realiseren.
Een uitgebreidere uitwerking van dit pleidooi staat in onze position paper Europese AI-industrie: https://aic4nl.nl/wp-content/uploads/2026/09/Position-paper-Europese-AI-industrie.pdf
