Over politieke standpunten en het belang van verantwoorde AI
AI is overal. In de zorg, de klas, de fabriek, het verkeer, de rechtbank en het leger. De technologie ontwikkelt zich razendsnel en zal de komende jaren ingrijpende veranderingen veroorzaken op de arbeidsmarkt, in de publieke dienstverlening en in onze economische positie in de wereld. De grote vraag is niet óf AI onze samenleving verandert, maar hoe we ermee omgaan. Neemt Nederland de regie, of laten we andere landen bepalen? Met het oog op de aankomende verkiezingen is dit hét moment voor actie.
AI staat bij grote partijen op de politieke agenda. Maar een integrale visie en een serieus investeringsbudget ontbreken. Onze verkiezingsprogramma’s verbleken bij de tientallen miljarden die de Verenigde Staten en China inzetten voor strategische AI-ontwikkeling. Als Nederland en Europa nu niet schakelen, dreigt een technologische en economische afhankelijkheid die moeilijk in te halen is.
Lees verder en ontdek hoe de grootste partijen over AI denken. Onderaan het artikel is de programmascan als download beschikbaar.
Wat zeggen de politieke partijen over AI?
De AI Coalitie voor Nederland (AIC4NL) analyseerde de verkiezingsprogramma’s van de grootste partijen: VVD, GroenLinks–PvdA, D66, CDA, PVV en BBB. Onze programmascan laat zien dat partijen AI vooral benaderen vanuit hun politieke kleur. Daarbij valt op dat ze verschillen in nadruk leggen op investeren versus reguleren en in de mate waarin ze AI zien als kans of als risico.
- Links-progressief (GroenLinks-PvdA). Nadruk op publieke waarden, ethiek en toezicht. GroenLinks-PvdA wil investeren in Europese digitale infrastructuur en een Civiel Techfonds, maar altijd onder strikte kaders: een verbod op risicovolle systemen (zoals realtime gezichts- en emotieherkenning), bescherming van onderwijs en cultuur en het afwijzen van verplichte data-afgifte.
- Progressief-liberaal (D66). D66 wil dat Nederland de stap maakt van consument naar producent en heeft de ambitie Europese koploper te worden in verantwoorde AI. Zo wil D66 inzetten op opkomende technologieën zoals drones, ruimtevaart en cybersecurity voor defensie. De partij stimuleert dit door subsidies en overheidsinkoop. Deze investeringsagenda gaat met stevige waarborgen zoals menselijke controle en maatregelen tegen risico’s voor werk, veiligheid en de democratie. Daarnaast pleit D66 voor een bewindspersoon Technologie, met een stevig mandaat en eigen begroting.
- Christendemocratisch (CDA). Zoekt balans tussen investering en regie. CDA streeft naar hogere R&D uitgaven (Lissabon 3% doel) en digitale autonomie door investeringen in Europese cloud, chipsector een GPT-NL als Nederlands taalmodel. Ook wil deze partij AI inzetten om processen bij overheid en de belastingdienst te verbeteren. Centrale regie moet worden geborgd via een AI-commissaris en verankering van digitale ethiek, mediawijsheid en cyberveiligheid.
- Rechts-liberaal (VVD). Ziet AI vooral als economische kans en zet in op forse investeringen via een nationale technologiestrategie en investeringsagenda. Daarbij wil de VVD vergunningverlening en mobiliteit versnellen met AI, het mkb ondersteunen bij het benutten van toepassingen en de digitalisering van overheid, zorg en strafketen stimuleren. De partij ziet Estland als voorbeeld voor een efficiënte digitale overheid, pleit voor ruimte voor innovatie en waarschuwt expliciet tegen overregulering die economische groei kan afremmen.
- Kritisch-populistisch (PVV en BBB). BBB wil versnelling van innovatieve producten via kortere toelatingsprocedures. Daarnaast ziet de partij een duidelijke rol voor een Nationale Investeringsbank met risicodragend kapitaal voor onder andere deep tech, agrotech en energietechniek. De partij investeert in een Nederlands AI netwerk via defensie en stelt dat AI-toepassingen transparant moeten zijn, onder menselijk toezicht staan en risico’s beperkt moeten worden.
PVV ziet AI vooral als hulpmiddel in de zorg, met name om bureaucratie en administratiedruk te verlagen. Heeft geen brede investerings- of reguleringsagenda uitgewerkt.
Breed draagvlak voor een AI-fabriek
We constateren dat meerdere partijen de komst van een Nederlandse AI-fabriek expliciet opnemen in hun programma. VVD gaat het verst en pleit niet alleen voor een AI-fabriek in Groningen, maar ook voor een AI-gigafabriek om strategische achterstanden in te lopen. GroenLinks–PvdA ziet de AI-fabriek als plek waar start-ups en overheden op een verantwoorde manier kunnen experimenteren. Het CDA koppelt de fabriek aan Europese digitale autonomie en het versterken van de kennisinfrastructuur, terwijl de BBB de fabriek vooral plaatst in het kader van defensie en regionale hubs. Daarmee is de AI-fabriek één van de weinige AI-onderwerpen waar breed politiek draagvlak voor lijkt te bestaan als investering in de toekomst, al legt iedere partij eigen accenten.
AI-agenda in één oogopslag
In onderstaande figuur zijn de partijen gepositioneerd langs twee assen: investeren en reguleren. Dit geeft een overzicht van hoe zij zich tot elkaar verhouden op het gebied van AI.
Figuur: Visualisatie AI-standpunten politieke partijen: Investeren versus Reguleren
Argumentatie voor plotting, zie Voetnoot
Resumerend
Wat uit deze programmascan blijkt, is dat vrijwel alle partijen AI noemen, maar steeds vanuit een andere invalshoek: soms als innovatie-instrument, soms als ethisch vraagstuk of geopolitieke uitdaging. Daarbij verschillen ze in de nadruk die ze leggen op investeren in kennis, infrastructuur en toepassingen of op regulering en publieke waarden.
Opvallend is dat partijen wel investeringsvoornemens noemen, maar zelden concreet worden in bedragen of omvang. Wat ontbreekt, is een strategisch raamwerk. Een raamwerk dat AI niet als bijzaak ziet, maar als systeemtechnologie die onze samenleving, economie en autonomie fundamenteel beïnvloedt.
Als AI Coalitie voor Nederland werken we dagelijks samen met vele partijen aan een sterke AI-positie voor Nederland. We staan we klaar om onze visie, expertise en ons netwerk verder te mobiliseren voor een verantwoorde én ambitieuze AI-agenda voor Nederland.
Bekijk de uitgebreide programmascan
Benieuwd naar de achtergrond van deze politieke standpunten over AI? Download de programmascan (de informatie is actueel tot en met september 2025):
Download de Programmascan: politieke partijen en AI
Voetnoot
VVD – rechtsboven
Sterke investeringsagenda, AI-fabriek en gigafabriek, waarschuwt voor overregulering.
D66 – middenboven
Investeringen via subsidies en overheidsinkoop, pleit voor bewindspersoon Technologie, nadruk op menselijk toezicht.
CDA – middenboven
Balans tussen investering en regie, inzet op digitale autonomie en AI-commissaris.
GroenLinks-PvdA – links midden
Investeringen koppelen aan publieke waarden en strikte kaders, verbod op riskante AI.
BBB – rechtsmidden
Investeringen via Nationale Investeringsbank en hubs, transparantie en menselijk toezicht.
PVV – rechtsonder
Vooral gericht op administratieve lastenverlichting in de zorg, geen brede investeringsagenda.
